Dlaczego warto zarejestrować znak towarowy?

Klikasz „akceptuję regulamin" i zaczynasz korzystać z systemu. Tak wygląda zawarcie większości umów SaaS (Software as a Service) – bez czytania, bez negocjacji, bez świadomości, na co się zgadzasz.

Dopóki wszystko działa – nie ma problemu. Problem pojawia się wtedy, gdy funkcjonalności oprogramowania przestają działać, dochodzi do sporu, okazuje się, że Twoje dane biznesowe wyciekły albo od miesięcy trenują cudzy model AI. Wtedy sięgasz po regulamin aplikacji SaaS i zaczynasz czytać. Najczęściej za późno.

W umowie SaaS jest kilka klauzul, które mają znaczenie zawsze – niezależnie od tego, czy sprzedajesz dostęp do oprogramowania, czy z niego korzystasz. To na tych kluczowych elementach warto się skupić weryfikując obowiązki stron.

„Regulamin SaaS jest traktowany jak formalność – coś, co się akceptuje i zapomina. To błąd, który w kancelarii widzimy regularnie. Klienci przychodzą do nas w momencie eskalacji – gdy dane już wyciekły, system przestał działać, a dostawca milczy. Dobry regulamin to nie biurokratyczny obowiązek. To precyzyjne narzędzie, które określa, kto za co odpowiada, co się dzieje gdy coś zawiedzie i jakie środki nacisku przysługują klientowi." — radca prawny Damian Sawicki, Sawicki Legal.

Klauzula 1: SLA – czy zapis „99,9% dostępności" usługi SaaS naprawdę cokolwiek gwarantuje?

SLA (Service Level Agreement) to sekcja określająca gwarantowany poziom dostępności systemu i konsekwencje jego niedotrzymania – i jest to pierwszy zakres, który obie strony umowy powinny zrozumieć.

Dla dostawcy SLA wyznacza granicę zobowiązania. Dla klienta – poziom ochrony, gdy system zawiedzie. Problem zaczyna się wtedy, gdy do SLA dołączona jest lista wyłączeń – i nagle mamy inny skutek.

99,9% dostępności rocznie to w praktyce 8,7 godziny niedostępności. Siła wyższa czy awarie infrastruktury zewnętrznej to standardowe wyłączenia – nikt ich nie kwestionuje. Problem zaczyna się wtedy, gdy lista wyłączeń rozrasta się o pozycje, które trudno już uznać za uzasadnione – np. wszelkie prace serwisowe bez limitu czasu i częstotliwości, niedostępność spowodowana „działaniem użytkownika" zdefiniowanym bardzo szeroko, albo okresy zalegania z płatnością, nawet jednodniowego. W takich przypadkach 99,9% SLA może być gwarancją tylko na papierze.

Dobre SLA zawiera jasne zasady w przedmiocie:

• sposobu liczenia dostępności, w szczególności czy i jakie konkretnie wyłączenia ją pomniejszają,
• procedury zgłaszania, rozpatrywania i  naprawy awarii,
• konsekwencji niedotrzymania SLA (tzw. service credits).

Bez tych elementów SLA jest narzędziem marketingowym, a  nie zabezpieczeniem prawnym. Dostawca nie ma jasnych granic odpowiedzialności, a klient nie ma podstawy do roszczeń.

{{widget49}}

Klauzula 2: Ochrona danych, w tym ochrona danych osobowych – kto i w jakim celu może wykorzystywać dane wprowadzane do aplikacji SaaS?

Co do zasady dane wprowadzone do systemu SaaS należą do klienta. Jednak często regulamin przyznaje dostawcy usługi SaaS określone uprawnienia do tych danych – i to właśnie te uprawnienia warto dokładnie sprawdzić.

Na co zwrócić uwagę:

• czy dostawca może wykorzystywać dane klienta do własnych celów – analityki, benchmarkingu, ulepszania produktu?
• kto poza dostawcą ma dostęp do danych – jakich podwykonawców i podmiotów trzecich dostawca angażuje i na jakich zasadach?
• jakie środki bezpieczeństwa dostawca stosuje, żeby chronić dane przed nieuprawnionym dostępem osób trzecich?
• jakie sankcje zostały przewidziane na wypadek naruszenia poufności?
• co dzieje się z danymi po zakończeniu umowy – są zwracane, usuwane, czy pozostają na serwerach dostawcy?

Równie ważnym elementem jest ochrona danych osobowych. Należy zastanowić się jakie kategorie danych są przetwarzane w aplikacji. Jeśli w systemie SaaS przetwarzane są dane osobowe klientów lub pracowników, dostawca staje się podmiotem przetwarzającym w rozumieniu RODO. W takiej sytuacji, zgodnie z wymogami prawnymi, obowiązkowe jest zawarcie umowy powierzenia przetwarzania danych (DPA) zgodnie z art. 28 RODO.

O szczegółach dot. DPA przeczytasz tutaj: RODO w praktyce - czy jest umowa przetwarzania danych osobowych

Klauzula 3: Zasady odpowiedzialności – za co i do jakiej wysokości odpowie dostawca w modelu SaaS?

Klauzula ograniczenia odpowiedzialności (liability cap) określa maksymalną kwotę, do której dostawca odpowiada za szkody wyrządzone klientowi – i jest to jedno z postanowień, które warto przeczytać szczególnie uważnie. Warto zwrócić uwagę nie tylko na sam limit kwotowy, ale również na to, jakiego rodzaju szkody są nim objęte. W regulaminach SaaS powszechne jest wyłączenie zakresu odpowiedzialności za utracone korzyści – czyli korzyści, których klient nie osiągnął wskutek niedostępności systemu, np. kontrakty, których nie udało się zawrzeć. Odpowiedzialność dostawcy ograniczona jest wtedy wyłącznie do szkody rzeczywistej.

Standardowy zapis brzmi: „Łączna odpowiedzialność dostawcy nie przekroczy kwoty opłat uiszczonych przez klienta w ciągu 12 miesięcy przed wyrządzeniem szkody."

Przykład: subskrypcja kosztuje 500 PLN miesięcznie. Awaria systemu powoduje rzeczywistą szkodę w wysokości 150 000 PLN – utracone dane, koszty odtworzenia, przestój operacyjny. Dostawca odpowiada maksymalnie do 6 000 PLN. Resztę pokrywa klient.

W relacjach B2B takie postanowienie może być legalne – ale tylko wtedy, gdy jest prawidłowo skonstruowane.

Klauzula wyłączenia odpowiedzialności nie działa m.in. w sytuacjach, gdy:

• szkoda wynikła z winy umyślnej (art. 473 par 2 k.c.),
• kontrakt jest zawierany z konsumentem (art. 385 (3) k.c.).

Dla dostawcy liability cap eliminuje ryzyko, w którym jednorazowa awaria generuje roszczenia nieproporcjonalne do wartości umowy i realnych możliwości odszkodowawczych firmy. Dla klienta liability cap to maksymalna kwota, jaką może odzyskać od dostawcy – nawet jeśli rzeczywista szkoda wielokrotnie tę kwotę przekracza. Im bardziej ciągłość działania systemu przekłada się bezpośrednio na przychód, tym bardziej wysokość capu powinna być przedmiotem negocjacji, a nie elementem akceptowanym bez analizy.

Klauzula 4: AI i dane treningowe – czy Twoje dane uczą cudzy model?

Dane wprowadzane przez użytkowników do systemu są dla dostawcy czymś więcej niż logami aktywności – to materiał treningowy, który bezpośrednio podnosi wartość jego modelu AI. W wielu przypadkach może dziać się to legalnie.

Od 2023 roku większość dostawców SaaS wbudowuje funkcje AI w swoje produkty. Asystenci w CRM, automatyczne podsumowania w narzędziach projektowych, analityka predyktywna w ERP. Brzmi użytecznie. Problem zaczyna się w regulaminie, gdzie standardowo pojawia się postanowienie: „Możemy używać danych wprowadzonych do systemu w celu ulepszania naszych usług i modeli."

W praktyce klient płaci za subskrypcję i przy okazji finansuje cudzy model AI własną przewagą konkurencyjną. Dane handlowe, bazy kontaktów, strategie sprzedażowe, wewnętrzna korespondencja, prawa autorskie (co może wiązać się z naruszeniem IP) – bezpłatnie i najczęściej nieświadomie.

Klauzula 5: Prawo właściwe i jurysdykcja – przed jakim sądem będzie toczył się spór z dostawcą SaaS?

Prawo właściwe i jurysdykcja to postanowienia określające, prawo którego kraju stosuje się do umowy i przed którym sądem rozstrzygane są spory. Poniższe uwagi dotyczą relacji B2B – w przypadku konsumentów zasady są odmienne i znacznie bardziej restrykcyjne wobec dostawcy.

W kontekście zagranicznego dostawcy SaaS jest to klauzula, która może całkowicie przekreślić możliwość dochodzenia roszczeń.

Standardowy regulamin amerykańskiego dostawcy SaaS wskazuje prawo stanu Delaware i jurysdykcję tamtejszych sądów. Koszty obsługi prawnej w USA sprawiają, że dochodzenie nawet uzasadnionych roszczeń jest dla polskiej firmy ekonomicznie nieopłacalne – niezależnie od tego, czy ma rację.

Na co zwrócić uwagę:

• czy kontrakt wskazuje prawo polskie lub prawo innego państwa UE?
• czy przewiduje arbitraż jako alternatywę dla postępowania sądowego?
• czy dostawca zagraniczny ma europejską spółkę, z którą faktycznie zawierasz umowę?

„W Sawicki Legal często spotykamy firmy, które zgłaszają się do nas w momencie, gdy system jest już niedostępny albo doszło do naruszenia danych. Na tym etapie pole manewru jest ograniczone. Tymczasem wcześniejsza analiza umowy – identyfikacja red flagów i wynegocjowanie właściwych postanowień – może albo skutecznie ograniczyć ryzyko, albo dać podstawę do rezygnacji ze współpracy, zanim problem w ogóle powstanie.”  — radca prawny Damian Sawicki, Sawicki Legal.

Więcej o tym, co powinien zawierać regulamin SaaS od strony dostawcy, przeczytasz tutaj: Co powinien zawierać regulamin SaaS? 15 niezbędnych elementów

FAQ

Czy regulamin SaaS to to samo co umowa SaaS?

Tak. Regulamin pełni funkcję umowy – jego akceptacja przez kliknięcie „zgadzam się" jest prawnie wiążącym zawarciem umowy o takiej samej mocy jak podpisany kontrakt.

Czy mogę negocjować warunki umowy SaaS z dużym dostawcą?

Przy małych subskrypcjach – zazwyczaj nie. Przy kontraktach enterprise negocjacje są możliwe i warto z nich korzystać, szczególnie w zakresie liability cap, SLA i klauzul dotyczących danych.

Co zrobić, gdy dostawca SaaS kończy działalność i mam dane w jego systemie?

Działaj natychmiast – samodzielnie, a jeżeli jest to niemożliwe, zażądaj eksportu danych. Jeśli kontrakt precyzuje procedurę zakończenia usługi, postępuj zgodnie z nią.

Czy mały dostawca SaaS musi mieć regulamin?

Tak – niezależnie od wielkości. Brak regulaminu nie oznacza braku zobowiązań. Oznacza odpowiedzialność bez żadnych ograniczeń i brak jakiejkolwiek ochrony prawnej.

Czym różni się DPA od umowy SaaS?

Umowa SaaS reguluje zasady korzystania z rozwiązania. DPA reguluje kwestie RODO – czyli sposób, w jaki dostawca przetwarza dane osobowe klientów lub pracowników użytkownika. Jeśli w systemie SaaS przechowujesz jakiekolwiek dane osobowe, DPA jest obowiązkowa.

Co zrobić teraz?

Niezależnie od tego, czy korzystasz z oprogramowania SaaS, czy je dostarczasz – wróć do umowy i sprawdź te 5 klauzul. Jeśli ich nie ma albo są napisane tak, że nic z nich nie wynika – to właśnie jest moment na niezbędne zmiany i rozmowę z prawnikiem.

👉 Umów się na konsultację z Sawicki Legal – przeanalizujemy Twoją umowę SaaS, odpowiemy na Twoje pytania lub pomożemy Ci przygotować regulamin SaaS, który rzeczywiście działa:
Konsultacja z radcą prawnym Damianem Sawickim
Wypełnij formularz kontaktowy

Akty prawne:
Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych)

Ustawa z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji

Ustawa z dnia 18 lipca 2002 r. o świadczeniu usług drogą elektroniczną

Wdrożenie nowej ustawy o sygnalistach to proces dostosowania regulacji wewnętrznych w obowiązujących wewnątrz firmy do wymogów wynikających ze świeżo przyjętej ustawy. Każda firma zatrudniająca powyżej 50 osób (niezależnie od podstawy prawnej zatrudnienia) musi opracować i wdrożyć rozwiązania prawne, organizacyjne i techniczne umożliwiające sygnalistom zgłaszanie naruszeń prawa zgodnie z obowiązującymi przepisami.

Czym jest ustawa o sygnalistach?

Ustawa o sygnalistach (whistleblowing) to potoczna nazwa ustawy o ochronie sygnalistów, która niebawem zacznie obowiązywać w Polsce. Ustawa o ochronie sygnalistów wdraża do polskiego prawa dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady UE (UE) 2019/1937 z dnia 23 października 2019 r. w sprawie ochrony osób zgłaszających naruszenia prawa Unii. Dokument ten miał być wprowadzony przez wszystkie kraje unijne, w tym Polskę do 17 grudnia 2021 r.

Kogo obowiązuje ustawa o sygnalistach?

Ustawa o sygnalistach każdy podmiot, również podmioty sektora publicznego (np. jednostki samorządu terytorialnego, szpitale publiczne, szkoły), na rzecz którego wykonuje lub świadczy pracę zarobkową co najmniej 50 osób jest zobowiązany do stosowania ustawy.

"Warto zauważyć, że zgodnie z unijnymi i polskimi przepisami, do grona osób zatrudnionych w danym podmiocie zalicza się nie tylko pracowników, czyli osoby zatrudnione na umowę o pracę, ale również osoby za umowach cywilnoprawnych, w ty B2B" ~ Damian Sawicki CEO Sawicki Legal

Do liczby 50 osób wykonujących pracę zarobkową na rzecz podmiotu prawnego wlicza się pracowników w przeliczeniu na pełne etaty lub osoby świadczące pracę za wynagrodzeniem na innej podstawie niż stosunek pracy, jeżeli nie zatrudniają do tego rodzaju pracy innych osób, niezależnie od podstawy zatrudnienia.

Ustawa nie ma zastosowania do podmiotów wskazanych w ustawie, głównie z branż regulowanych jak np. rynek finansowy oraz do urzędów i jednostek organizacyjnych liczących mniej niż 10 000 mieszkańców.

Na czym polega wdrożenie procedury zgłoszeń wewnętrznych?

Wdrożenie ustawy o sygnalistach w podmiocie publicznym lub prywatnym polega na spełnieniu przez podmiot (pracodawcę) szeregu obowiązków wskazanych wprost w ustawie, miń.

• obowiązek zapewnienia ochrony osobom zgłaszającym naruszenia prawa przed działaniami odwetowymi
• obowiązek opracowania i wdrożenia wewnętrznej procedury zgłaszania naruszeń prawa i podejmowania działań następczych (procedura zgłoszeń wewnętrznych)
• obowiązek prowadzenia rejestru zgłoszeń wewnętrznych
• obowiązek wdrożenia kanału zgłoszeń wewnętrznych
• obowiązek zapewnienia poufności danych sygnalisty oraz danych zawartych w zgłoszeniu
• obowiązek przechowywania danych zawartych w zgłoszeniu przez określony czas
• obowiązki informacyjne względem sygnalisty

Procedura zgłoszeń wewnętrznych jest aktem prawa wewnętrznego. Powinna zostać opracowana i wdrożona zgodnie z procedurą określoną w ustawie polegającą na obowiązku przeprowadzenia konsultacji z pracownikami lub związkami zawodowymi.

‍

<!DOCTYPE html>
<html lang="pl">
<head>
   <meta charset="UTF-8">
   <meta name="viewport" content="width=device-width, initial-scale=1.0">
   <title>Przycisk Sklepu</title>
</head>
<body style="display: flex; justify-content: center; align-items: center; height: 100vh; margin: 0;">
   <a href="https://cart.easy.tools/checkout/sawickilegal/wzor-procedury-zgloszen-wewnetrznych-sygnalisci" style="display: inline-block; padding: 15px 30px; background: linear-gradient(to right, #4285F4, #7B1FA2); color: white; text-align: center; text-decoration: none; border-radius: 25px; font-size: 24px; font-weight: bold; box-shadow: 0px 2px 5px rgba(0, 0, 0, 0.2);">pobierz darmowy wzór procedury zgłoszeń wewnętrznych</a>
</body>
</html>

‍

Co trzeba zawrzeć w procedurze zgłoszeń wewnętrznych?

Ustawa o sygnalistach wskazuje minimalną, obligatoryjną treść procedury zgłoszeń wewnętrznych:

• wskazanie jednostki lub osoby wyznaczonej do przyjmowania zgłoszeń, ich obsługi, rozpatrywania i podejmowania działań następczych;
• opis sposobów przekazywania zgłoszeń przez sygnalistów, w tym tryb postępowania ze zgłoszeniami dokonanymi anonimowo;
• obowiązek potwierdzenia zgłaszającemu przyjęcia zgłoszenia w terminie 7 dni od dnia jego otrzymania;
• obowiązek podjęcia działań następczych oraz procedurę ich podejmowania;
• maksymalny termin na przekazanie zgłaszającemu informacji zwrotnej, nieprzekraczający 3 miesięcy od potwierdzenia przyjęcia zgłoszenia;
• określenie systemu zachęt do korzystania z procedury zgłoszeń wewnętrznych.

Od wdrożenia procedur zgłaszania naruszeń, która jest tylko opisem procesu funkcjonującego w danym podmiocie prawnym należy odróżnić cały system przyjmowania i obsługi zgłoszeń. System taki musi spełnić szereg wymogów określonych w ustawie jak: funkcjonalności, bezpieczeństwa danych, ich anonimizacji oraz kontroli dostępu do treści zgłoszeń przez osoby uprawnione. ~ Damian Sawicki, CEO Sawicki Legal

{{widget24}}

Jak zapewnić sprawne funkcjonowanie systemu obsługi zgłoszeń sygnalistów?

Na funkcjonowanie systemu obsługi zgłoszeń sygnalistów składa się kilka elementów:

• element formalny polegający na obowiązku opracowania i wdrożenia wewnętrznych regulacji, w tym regulaminu zgłoszeń wewnętrznych;
• element organizacyjny polegający na zapewnieniu i wdrożeniu struktury technicznej i osobowej, która zapewnia zgodność z obowiązującymi przepisami i umożliwia sprawną obsługę zgłoszeń otrzymanych od sygnalistów.

Najlepszym sposobem na szybkie i profesjonalne wdrożenie ww. elementów jest implementacja systemu dla sygnalistów - kompleksowego i anonimowego systemu obsługi zgłoszeń naruszenia prawa, który zapewnia zgodność z nowymi przepisami, anonimowość zgłoszeń oraz łatwość użytkowania. Sposób działania systemu musi zostać opisany w przyjętym regulaminie zgłoszeń wewnętrznych. Mimo, że ustawa nie wymaga wdrożenia systemu informatycznego do obsługi zgłoszeń sygnalistów, to wdrożenie jest wysoce rekomendowane przez specjalistów bezpieczeństwa informacji.
Przykładem systemu, który pozwala firmie kompleksowo wdrożyc obsługę zgłoszeń sygnalistów i zapewnic zgodnośc z przepisami jest https://wemoral.com/

Jakie naruszenia może zgłaszać sygnalista?

Ustawa o sygnalistach wskazuje katalog naruszeń, które mogą być przedmiotem zgłoszenia przez sygnalistę. Są to między innymi działanie lub zaniechanie niezgodne z prawem lub mające na celu obejście prawa dotyczące:

• korupcji
• zamówień publicznych
• przeciwdziałania praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu
• bezpieczeństwa produktów i ich zgodności z wymogami
• ochrony środowiska
• zdrowia publicznego
• bezpieczeństwa żywności
• ochrony radiologicznej
• ochrony prywatności
• ochrony konsumentów
• ochrony prywatności i danych osobowych
• bezpieczeństwa sieci i systemów teleinformatycznych
• bezpieczeństwa jądrowego
• przeciwdziałania praniu pieniędzy
• bezpieczeństwa transportu
• interesów finansowych skarbu państwa, jednostki samorządu terytorialnego
• rynku wewnętrznego Unii Europejskiej, w tym publicznoprawnych zasad konkurencji i pomocy państwa oraz opodatkowania osób prawnych.
• konstytucyjnych wolności i praw człowieka i obywatela – występujące w stosunkach jednostki z organami władzy publicznej i niezwiązane z dziedzinami wskazanymi wyżej.

Jednocześnie wskazuje się, że nie jest to katalog zamknięty i podmiot czy właściwy organ wdrażający procedurę zgłoszeń wewnętrznych, w ramach procedury wewnętrznej może zdecydować się na jego rozszerzenie o: naruszenia regulacji wewnętrznych (np. obowiązujących polityk, regulaminów) lub standardów etycznych (np. wew kodeksy etyki, standardy).

Zgodnie z ustawą sygnalista może dokonać dwóch rodzajów zgłoszeń:

1. zgłoszenia wewnętrznego - takie, które zostało zgłoszone w procedurze wewnętrznej, obowiązującej w danej jednostce
2. zgłoszenia zewnętrznego - przekazanie informacji o naruszeniu organowi publicznemu

Kto może być sygnalistą?

Sygnalistą jest osoba, która zgłasza albo ujawnia publicznie informację o naruszeniach prawa uzyskaną w kontekście związanym z pracą. Według projektu ustawy, sygnalistą może być:

• kandydat do pracy
• pracownik,
• pracownik tymczasowy,
• stażysta, praktykant
• zleceniobiorca albo inna osoba świadcząca pracę na podstawie umowy cywilnoprawnej
• przedsiębiorca (np. kontrahent albo pracownik B2B)
• wspólnik, akcjonariusz, prokurent
• członek organu osoby prawnej

Warto zwrócić uwagę, że podmiot, który wdraża przepisy ustawy o sygnalistach zobowiązany jest umożliwić dokonywanie zgłoszeń ww. kategoriom osób i podlegają one ochronie określonej w ustawie.

Jak chroniony jest sygnalista?

Jednym z głównych celów powstania regulacji w sprawie ochrony osób zgłaszających naruszenia na poziomie europejskim i jej wdrażania w krajach członkowskich jest chęć ochrony sygnalistów przed działaniami odwetowymipodejmowanymi względem nich w wyniku dokonanego zgłoszenia naruszenia prawa.

Ograniczenie ochrony sygnalistów - przesłanka naruszenia interesu publicznego

Projekt ustawy z lutego 2024 zawiera zmodyfikowany art. 6, w którym zrezygnowano z ograniczenia ochrony w postaci konieczności interesu publicznego.

Sygnalista podlega ochronie od chwili dokonania zgłoszenia lub ujawnienia publicznego jedynie pod warunkiem, że miał uzasadnione podstawy sądzić, że informacja zawarta w zgłoszeniu jest prawdziwa w momencie zgłoszenia i stanowi naruszenie prawa.

Urzędowe poświadczenie ochrony osób zgłaszających naruszenia prawa

W przypadku dokonania zgłoszenia zewnętrznego, sygnalista może wnioskować do organu publicznego o wydanie zaświadczenia, w którym organ potwierdza, że sygnalista podlega ochronie prawnej określonej w ustawie. Z kolei organ publiczny ma obowiązek wydania stosownego zaświadczenia. Zgodnie z projektem z lutego 2024, organ wydaje zaświadczenie nie później niż w terminie 1 miesiąca od dnia otrzymania zgłoszenia.

Jednocześnie zrezygnowano z konieczności spełniania jakichkolwiek dodatkowych przesłanek wydania zaświadczenia, co należy ocenić pozytywnie, gdyż eliminuje to arbitralność organu wydającego zaświadczenia oraz przyczynia się do dokonywania zgłoszeń.

Czym są działania odwetowe?

Projekt ustawy nie wskazuje przykłady działań odwetowych, np. wypowiedzenie stosunku pracy ze zgłaszającym, nieprzedłużenie umowy ze zgłaszającym, obniżenie wynagrodzenia, niekorzystna zmiana warunków pracy, mobbing, dyskryminacja.

Wynikający z przepisów zakaz dotyczy nie tylko bezpośredniego podejmowania wobec zgłaszającego działań odwetowych, lecz również próby czy groźby podjęcia takich działań.

Co więcej, powyższa ochrona rozciąga się również na osoby pomagające w dokonaniu zgłoszenia, osoby powiązane ze zgłaszającym jak również na jednostkę organizacyjną stanowiącą własność zgłaszającego lub go zatrudniającą.

Ważnym aspektem, wzmacniającym ochronę zgłaszającego jest wprowadzenie zasady, iż ciężar udowodnienia, że określone działanie nie jest działaniem odwetowym spoczywa w całości na pracodawcy.

Czym są działania następcze?

O ile, w wyniku zgłoszenia sygnalisty, pracodawca nie może podejmować wobec osób zgłaszających naruszenia prawa żadnych działań odwetowych, o tyle zobowiązany jest do podjęcia działań następczych.

Zgodnie z definicją zawartą w ustawie, działania następcze są to działania podjęte przez podmiot prawny lub organ publiczny w celu oceny prawdziwości informacji zawartych w zgłoszeniu oraz w celu przeciwdziałania naruszeniu prawa będącemu przedmiotem zgłoszenia, w szczególności przez postępowanie wyjaśniające, wszczęcie kontroli lub postępowania administracyjnego według procedury opisanej w kodeksie postępowania administracyjnego, wniesienie oskarżenia, działanie podjęte w celu odzyskania środków finansowych lub zamknięcie procedury realizowanej w ramach wewnętrznej procedury zgłaszania naruszeń prawa i podejmowania działań następczych lub procedury przyjmowania zgłoszenia zewnętrznego i podejmowania działań następczych.

Obowiązek podjęcia działań następczych musi wynikać z procedury zgłoszeń wewnętrznych, a pracodawca zobowiązany jest poinformować sygnalistę o podjętych lub planowanych działaniach następczych nie później, niż w terminie 3 miesięcy od dnia potwierdzenia przyjęcia zgłoszenia albo od dnia upływu 7 dniowego terminu od dnia dokonania zgłoszenia (jeżeli nie dokonano potwierdzenia przyjęcia zgłoszenia).

Zgłoszenie wewnętrzne a zgłoszenie zewnętrzne

Projekt ustawy przewiduje 3 tryby ujawnienia przez sygnalistę naruszenia prawa objętego ustawą:

• zgłoszenie wewnętrzne - dokonywane wewnątrz danej organizacji zgodnie z przyjętą procedurą zgłoszeń wewnętrznych;
• zgłoszenie zewnętrzne - zgłoszenie przekazane bezpośrednio właściwemu organowi publicznemu, w tym: Policji, Państwowej Inspekcji Pracy, prokuraturze, zgodnie z przyjęta przez właściwy organ procedurą zgłoszeń zewnętrznych. Co ważne, sygnalista może dokonać zgłoszenia zewnętrznego bez konieczności uprzedniego dokonywania zgłoszenia wewnętrznego.

W przypadku trudności z ustaleniem właściwego organu dla danej sprawy, każde zgłoszenie zewnętrzne może być dokonane także do Rzecznik Praw Obywatelskich (w projekcie z lutego 2024 powrócono do tego organu. Uprzednio proponowano Państwową Inspekcję Pracy).

• Ujawnienie publiczne - czyli podanie informacji o naruszeniu prawa do wiadomości publicznej. Sygnalista chcący dokonać ujawnienia publicznego i podlegać ochronie wynikające z ustawy powinien postępować zgodnie z procedurą wynikającą z rozdziału 5 ustawy.

Jaka jest odpowiedzialność karna za naruszenie ochrony sygnalisty?

Wśród przepisów projektu ustawy o ochronie osób zgłaszających naruszenia prawa znajdziemy szereg przepisów przewidujących odpowiedzialność karną w postaci grzywny, ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności za:

• utrudnianie lub uniemożliwianie dokonania zgłoszenia naruszenia;
• podejmowanie działań odwetowych
• ujawnienie tożsamości sygnalisty wbrew przepisom
• dokonanie zgłoszenia w sytuacji, w której zgłaszający wie, że do naruszenia nie doszło;

Od kiedy obowiązują nowe obowiązki wynikające z ustawy o sygnalistach?

Ustawa ma zacząć obowiązywać po upływie 3 miesięcy od dnia ogłoszenia. biorąc pod uwagę aktualny stan (na 17 czerwca 2024 r) ustawa o sygnalistach czeka na podpis prezydenta i szacujemy, że podmioty będą miały czas na wdrożenie ustawy o sygnalistach do września 2024 r.

‍

Nieterminowe płatności lub całkowity brak zapłaty to jeden z najczęstszych problemów polskich przedsiębiorców. Według danych BIG InfoMonitor, zaległości firm wobec kontrahentów i banków sięgnęły w 2024 roku 45 mld złotych. Problem ten dotyka zarówno małych firm, jak i dużych graczy rynkowych. W tym artykule przedstawię Ci sprawdzone sposoby zabezpieczenia płatności w umowach, które pomogą Ci zminimalizować ryzyko finansowe.

Dlaczego warto zabezpieczać płatności w umowach?

Brak odpowiednich zabezpieczeń płatności w umowach może prowadzić do poważnych konsekwencji dla Twojej firmy:

- Problemy z płynnością finansową

- Konieczność finansowania działalności kredytem

- Opóźnienia w realizacji innych zobowiązań

- Dodatkowe koszty związane z windykacją należności

- Utrata zaufania do kontrahentów

"W biznesie zaufanie jest kluczowe, ale mądre zabezpieczenie płatności w umowie to nie brak zaufania - to profesjonalizm i odpowiedzialność za własną firmę" - Damian Sawicki

7 skutecznych metod zabezpieczenia płatności w umowach

1. Podział płatności na etapy

Rozdzielenie płatności na kilka etapów to jeden z najprostszych i najskuteczniejszych sposobów zabezpieczenia interesów obu stron umowy. Metoda ta pozwala na:

-  Zmniejszenie ryzyka finansowego dla dostawcy

-  Lepszą kontrolę nad jakością dla odbiorcy

-  Zwiększenie płynności finansowej projektu

Jak prawidłowo podzielić płatności na etapy:

1. Zdefiniuj jasne i mierzalne kamienie milowe projektu

2. Przypisz do każdego etapu odpowiednią część wynagrodzenia

3. Określ precyzyjnie warunki odbioru każdego etapu

4. Ustal terminy płatności liczone od daty odbioru etapu

Przykładowa klauzula umowna:

§ X. Wynagrodzenie i warunki płatności

1.    Strony ustalają następujący harmonogram płatności:

 a) 20% wynagrodzenia - płatne w terminie 7 dni od podpisania umowy

 b) 30% wynagrodzenia - płatne w terminie 14 dni od odbioru etapu I (określonego w Załączniku nr X)

 c) 30% wynagrodzenia - płatne w terminie 14 dni od odbioru etapu II (określonego w Załączniku nr X)

 d) 20% wynagrodzenia - płatne w terminie 14 dni od odbioru końcowego

2. Zadatek vs. zaliczka - kluczowe różnice

Zadatek i zaliczka to dwie często mylone instytucje prawne, które mogą służyć zabezpieczeniu płatności, ale działają na zupełnie innych zasadach.

Zadatek:

-  Uregulowany w art. 394 Kodeksu cywilnego

-  W razie niewykonania umowy przez jedną ze stron, druga strona może bez wyznaczania dodatkowego terminu odstąpić od umowy i:

-  Jeśli to dający zadatek nie wykonał umowy - traci zadatek

-  Jeśli to przyjmujący zadatek nie wykonał umowy - zwraca zadatek w podwójnej wysokości

-  Stanowi formę odszkodowania umownego

Zaliczka:

-  Brak szczegółowej regulacji w Kodeksie cywilnym

-  Jest formą przedpłaty na poczet przyszłego świadczenia

-  W przypadku niewykonania umowy podlega zwrotowi w nominalnej wysokości

-  Nie pełni funkcji odszkodowawczej

"Wybór między zadatkiem a zaliczką powinien być świadomą decyzją biznesową. Zadatek daje silniejsze zabezpieczenie, ale zaliczka jest bardziej elastyczna w zastosowaniu" - Damian Sawicki

Przykładowa klauzula zadatku:

§ X. Zadatek

1. Zamawiający wpłaci Wykonawcy zadatek w wysokości 20% wynagrodzenia, tj. kwotę [...] zł, w terminie 7 dni od podpisania niniejszej umowy.

2. Strony zgodnie postanawiają, że zadatek podlega przepisom art. 394 Kodeksu cywilnego.

3. W przypadku niewykonania umowy przez Zamawiającego, Wykonawca może od umowy odstąpić i zatrzymać otrzymany zadatek.

4.W przypadku niewykonania umowy przez Wykonawcę, Zamawiający może od umowy odstąpić, a Wykonawca zobowiązany jest zwrócić zadatek w podwójnej wysokości.

3. Gwarancja bankowa jako profesjonalne zabezpieczenie

Gwarancja bankowa to jedno z najsilniejszych zabezpieczeń płatności, szczególnie przydatne przy dużych kontraktach. Bank na zlecenie dłużnika zobowiązuje się do zapłaty określonej kwoty na rzecz wierzyciela w przypadku, gdy dłużnik nie wywiąże się ze swoich zobowiązań.

Zalety gwarancji bankowej:

- Wysoki poziom bezpieczeństwa dla wierzyciela

- Niezależność od sytuacji finansowej dłużnika

- Szybkość realizacji (bank wypłaca środki na pierwsze żądanie)

- Profesjonalny wizerunek w relacjach biznesowych

Wady gwarancji bankowej:

- Koszt uzyskania (prowizja bankowa)

- Konieczność posiadania zdolności kredytowej przez zleceniodawcę

- Procedura formalna wymagająca czasu

Rodzaje gwarancji bankowych:

1. Gwarancja zapłaty - zabezpiecza płatność za dostarczone towary lub usługi

2. Gwarancja dobrego wykonania - zabezpiecza należyte wykonanie umowy

3. Gwarancja zwrotu zaliczki - zabezpiecza zwrot zaliczki w przypadku niewykonania umowy

Przykładowa klauzula umowna:

§ X. Gwarancja bankowa

1. W celu zabezpieczenia płatności wynikających z niniejszej umowy, Zamawiający dostarczy Wykonawcy w terminie 14 dni od podpisania umowy nieodwołalną gwarancję bankową płatną na pierwsze żądanie, wystawioną przez bank mający siedzibę w Polsce, na kwotę równą 100% wynagrodzenia.

2. Gwarancja bankowa będzie ważna przez okres realizacji umowy, przedłużony o 30 dni.

3. Wykonawca będzie uprawniony do skorzystania z gwarancji bankowej w przypadku opóźnienia w płatności wynagrodzenia przekraczającego 14 dni.

4. Weksel jako tradycyjne zabezpieczenie płatności

Weksel to papier wartościowy, który może stanowić skuteczne zabezpieczenie płatności, szczególnie w połączeniu z deklaracją wekslową. Jest to rozwiązanie stosunkowo proste i tanie w porównaniu z innymi formami zabezpieczeń.

Rodzaje weksli:

- Weksel własny - wystawca zobowiązuje się bezwarunkowo zapłacić określoną kwotę osobie wymienionej na wekslu

- Weksel trasowany (trata) - wystawca poleca innej osobie zapłacenie określonej kwoty na rzecz osoby wymienionej na wekslu

Zalety zabezpieczenia wekslowego:

- Szybka ścieżka dochodzenia roszczeń (nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym)

- Niski koszt ustanowienia (opłata skarbowa)

- Brak konieczności angażowania instytucji finansowych

- Możliwość zabezpieczenia wekslem in blanco (bez wpisanej kwoty)

Wady zabezpieczenia wekslowego:

- Skuteczność zależy od wypłacalności wystawcy

- Mniejsza siła psychologiczna niż w przypadku innych zabezpieczeń

- Konieczność pilnowania przedawnienia roszczeń wekslowych

Przykładowa klauzula umowna:

§ X. Zabezpieczenie wekslowe

1. W celu zabezpieczenia płatności wynikających z niniejszej umowy, Zamawiający wystawi na rzecz Wykonawcy weksel własny in blanco wraz z deklaracją wekslową.

2. Deklaracja wekslowa upoważnia Wykonawcę do uzupełnienia weksla na kwotę odpowiadającą niezapłaconemu wynagrodzeniu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w transakcjach handlowych oraz kosztami dochodzenia należności.

3. Wykonawca zobowiązuje się zwrócić weksel po całkowitym rozliczeniu umowy.

5. Pułapka kar umownych za opóźnienie w płatności

Wielu przedsiębiorców próbuje zabezpieczyć się przed brakiem płatności poprzez wprowadzenie do umowy kar umownych za opóźnienie w zapłacie. Jest to jednak rozwiązanie prawnie nieskuteczne.

Dlaczego kary umowne za opóźnienie w płatności są nieważne?

Zgodnie z art. 483 § 1 Kodeksu cywilnego: "Można zastrzec w umowie, że naprawienie szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego nastąpi przez zapłatę określonej sumy (kara umowna)."

Z przepisu tego jednoznacznie wynika, że kary umowne mogą zabezpieczać wyłącznie zobowiązania niepieniężne. Zobowiązanie do zapłaty jest zobowiązaniem pieniężnym, dlatego kara umowna za opóźnienie w płatności jest nieważna z mocy prawa.

"Wielu przedsiębiorców nieświadomie stosuje w umowach kary umowne za opóźnienie w płatności. Takie postanowienia są nieważne i nie dają żadnej ochrony. W przypadku opóźnień w płatnościach wierzycielowi przysługują jedynie odsetki ustawowe za opóźnienie w transakcjach handlowych oraz rekompensata za koszty odzyskiwania należności" - Damian Sawicki

Co zamiast kar umownych za opóźnienie w płatności?

Zamiast nieważnych kar umownych, w umowie warto zastrzec:

- Odsetki maksymalne za opóźnienie

- Prawo do wstrzymania realizacji umowy w przypadku opóźnień w płatności

- Prawo do odstąpienia od umowy po przekroczeniu określonego terminu opóźnienia

- Zwrot kosztów windykacji

Przykładowa klauzula umowna (prawidłowa):

§ X. Opóźnienie w płatności

1. W przypadku opóźnienia w płatności wynagrodzenia, Zamawiający zapłaci Wykonawcy odsetki ustawowe za opóźnienie w transakcjach handlowych.

2. Niezależnie od naliczenia odsetek, w przypadku opóźnienia w płatności przekraczającego 14 dni, Wykonawca ma prawo wstrzymać realizację umowy do czasu uregulowania zaległości.

3. W przypadku opóźnienia przekraczającego 30 dni, Wykonawca ma prawo odstąpić od umowy z winy Zamawiającego i żądać zapłaty za wykonaną część umowy oraz odszkodowania na zasadach ogólnych.

6. Zastrzeżenie własności rzeczy sprzedanej

Zastrzeżenie własności rzeczy sprzedanej (pactum reservati dominii) to klauzula umowna, zgodnie z którą sprzedawca pozostaje właścicielem towaru do momentu otrzymania pełnej zapłaty. Jest to szczególnie przydatne zabezpieczenie przy sprzedaży towarów o znacznej wartości.

Podstawa prawna: art. 589 Kodeksu cywilnego

Zalety zastrzeżenia własności:

- Możliwość odebrania towaru w przypadku braku zapłaty

- Pierwszeństwo przed innymi wierzycielami w przypadku upadłości kupującego

- Silny psychologiczny efekt na kupującego

Wady zastrzeżenia własności:

- Trudności w identyfikacji towaru (zwłaszcza gdy został przetworzony)

- Problemy z egzekucją w przypadku odsprzedaży towaru osobie trzeciej

- Konieczność fizycznego odebrania towaru w przypadku braku zapłaty

Przykładowa klauzula umowna:

§ X. Zastrzeżenie własności

1. Strony zgodnie postanawiają, że Wykonawca zastrzega sobie własność dostarczonych towarów do chwili zapłaty pełnej ceny przez Zamawiającego.

2. W przypadku opóźnienia w zapłacie przekraczającego 30 dni, Wykonawca ma prawo żądać zwrotu dostarczonych towarów, a Zamawiający zobowiązuje się je niezwłocznie wydać.

3. Koszty odbioru towarów ponosi Zamawiający.

4. Zamawiający zobowiązuje się do należytego zabezpieczenia towarów przed uszkodzeniem lub utratą do czasu przejścia własności.

7. Escrow - bezpieczny rachunek powierniczy

Rachunek escrow to specjalny rachunek powierniczy prowadzony przez zaufaną stronę trzecią (bank, kancelarię prawną), na którym deponowane są środki do czasu spełnienia określonych warunków umowy. Jest to rozwiązanie szczególnie przydatne przy jednorazowych transakcjach o dużej wartości.

Zalety rachunku escrow:

- Bezpieczeństwo dla obu stron transakcji

- Profesjonalna weryfikacja warunków wypłaty

- Eliminacja ryzyka nieuczciwości kontrahenta

- Szczególnie przydatne w transakcjach międzynarodowych

Wady rachunku escrow:

- Koszt obsługi (prowizja dla podmiotu prowadzącego rachunek)

- Wydłużenie czasu realizacji transakcji

- Konieczność precyzyjnego określenia warunków wypłaty

Przykładowa klauzula umowna:

§ X. Rachunek escrow

1. Płatność wynagrodzenia nastąpi za pośrednictwem rachunku escrow prowadzonego przez [nazwa banku/kancelarii].

2. Zamawiający wpłaci pełną kwotę wynagrodzenia na rachunek escrow w terminie 7 dni od podpisania umowy.

3. Wypłata środków na rzecz Wykonawcy nastąpi w terminie 5 dni roboczych od potwierdzenia przez Zamawiającego prawidłowego wykonania przedmiotu umowy.

4. W przypadku braku potwierdzenia w terminie 14 dni od zgłoszenia gotowości do odbioru, środki zostaną wypłacone Wykonawcy, chyba że Zamawiający zgłosi uzasadnione zastrzeżenia do jakości wykonania.

5. Koszty prowadzenia rachunku escrow Strony ponoszą po połowie.

Jak dobrać odpowiednie zabezpieczenie płatności do konkretnej sytuacji?

Wybór optymalnego zabezpieczenia płatności zależy od wielu czynników:

1. Wartość kontraktu - im wyższa wartość, tym silniejsze powinno być zabezpieczenie (np. gwarancja bankowa, escrow)

2. Historia współpracy z kontrahentem - przy nowych relacjach warto stosować silniejsze zabezpieczenia

3. Branża i specyfika transakcji - np. przy dostawie towarów sprawdzi się zastrzeżenie własności, przy usługach - płatności etapowe

4. Kondycja finansowa kontrahenta - jeśli masz wątpliwości co do płynności finansowej partnera, wybieraj silniejsze zabezpieczenia

5. Koszty ustanowienia zabezpieczenia - niektóre formy (np. gwarancja bankowa) wiążą się z dodatkowymi kosztami

"Najlepszym zabezpieczeniem płatności jest zawsze odpowiednia weryfikacja kontrahenta przed podpisaniem umowy. Żadne zabezpieczenie prawne nie zastąpi współpracy z uczciwym i wypłacalnym partnerem biznesowym" - Damian Sawicki

Czy można łączyć różne rodzaje zabezpieczeń w jednej umowie? 

W praktyce najskuteczniejsze jest łączenie różnych form zabezpieczeń płatności w jednej umowie. Przykładowo:

-  Płatność etapowa + weksel in blanco

-  Zaliczka + zastrzeżenie własności

-  Gwarancja bankowa + prawo odstąpienia od umowy w przypadku opóźnień

Takie podejście minimalizuje ryzyko i zwiększa prawdopodobieństwo otrzymania należnej zapłaty.

Najczęściej popełniane błędy przy zabezpieczaniu płatności

1. Stosowanie nieważnych kar umownych za opóźnienie w płatności - jak już wyjaśniliśmy, takie kary są nieważne z mocy prawa

2. Brak precyzyjnych zapisów umownych - ogólnikowe sformułowania mogą być różnie interpretowane i utrudniać dochodzenie roszczeń

3. Nieuwzględnienie procedury egzekucji zabezpieczenia - samo ustanowienie zabezpieczenia to nie wszystko, ważne jest też określenie, jak i kiedy można z niego skorzystać

4. Nieadekwatna wartość zabezpieczenia - zabezpieczenie powinno pokrywać pełną wartość umowy wraz z potencjalnymi dodatkowymi kosztami

5. Ignorowanie aspektów podatkowych - niektóre formy zabezpieczeń mogą mieć konsekwencje podatkowe, które warto wcześniej przeanalizować

Co zrobić, gdy kontrahent nie płaci?  

Odpowiednie zabezpieczenie płatności w umowach jest kluczowym elementem bezpieczeństwa finansowego Twojej firmy. Wybór konkretnych metod powinien być dostosowany do specyfiki transakcji, wartości kontraktu i relacji z kontrahentem.

Jednak w praktyce zdarza się często, że mniej lub bardziej świadomie, zawieramy umowy, które nie mają żadnego zabezpieczenia płatności. 

W najgorszym scenariuszu, Twój kontrahent może to wykorzystać, nie zapłacić Twojej faktury I kredytować się Twoim kosztem. 

Jeżeli jesteś w takiej sytuacji i potrzebujesz profesjonalnego wsparcia w odzyskaniu pieniędzy od nierzetelnego kontrahenta, koniecznie wpróbuj Generator Wezwań do Zapłaty, dzięki któremu: 

1. Oszczędzasz czas – generujesz profesjonalne wezwanie w 3 minuty, a my wysyłamy je tego samego dnia.

2. Zwiększasz skuteczność – wezwania od kancelarii są po prostu traktowane poważniej.

3. Nie przepłacasz – koszt to tylko 99 zł.

4. Zyskujesz realnie – nasze wezwania automatycznie doliczają należne odsetki i koszty egzekucji, których większość firm... po prostu nie egzekwuje.

SPRAWDŹ GENERATOR WEZWAŃ DO ZAPŁATY

FAQ - najczęściej zadawane pytania

Jakie klauzule warto wpisać do umowy, by zabezpieczyć płatność?

Podstawowe klauzule zabezpieczające płatność to:

- Precyzyjne określenie terminu i warunków płatności

- Klauzula dotycząca odsetek za opóźnienie

- Prawo do wstrzymania realizacji umowy w przypadku opóźnień w płatności

- Klauzula zabezpieczenia (weksel, gwarancja bankowa, zastrzeżenie własności)

- Klauzula odstąpienia od umowy w przypadku braku płatności

- Klauzula dotycząca kosztów windykacji

Co jest skuteczniejsze: zadatek, zaliczka czy gwarancja bankowa?

Każde z tych zabezpieczeń ma swoje zalety:

- Zadatek jest skuteczny przy umowach o mniejszej wartości, gdzie istotna jest funkcja odszkodowawcza

- Zaliczka sprawdza się przy umowach wymagających finansowania początkowych etapów realizacji

- Gwarancja bankowa jest najsilniejszym zabezpieczeniem, szczególnie przy dużych kontraktach

Wybór zależy od konkretnej sytuacji, wartości umowy i relacji z kontrahentem.

Czy można stosować weksel jako zabezpieczenie płatności?

Tak, weksel jest prawnie dopuszczalnym i często stosowanym zabezpieczeniem płatności. Najczęściej stosuje się weksel własny in blanco wraz z deklaracją wekslową, która określa warunki jego wypełnienia. Weksel daje wierzycielowi możliwość skorzystania z uproszczonej procedury dochodzenia roszczeń (postępowanie nakazowe).

Jak rozdzielić płatność etapami w kontrakcie?

Aby skutecznie rozdzielić płatność na etapy:

1. Zdefiniuj jasno każdy etap prac i jego rezultat

2. Określ precyzyjnie kryteria odbioru każdego etapu

3. Przypisz do każdego etapu odpowiednią część wynagrodzenia

4. Ustal terminy płatności liczone od daty odbioru etapu

5. Określ procedurę zgłaszania i usuwania wad

Płatności etapowe powinny być powiązane z rzeczywistym postępem prac i wartością dostarczonych rezultatów.

Jak uniknąć ryzyka braku zapłaty przy dużym kontrakcie?

Przy dużych kontraktach warto zastosować kompleksowe podejście do zabezpieczenia płatności:

1. Dokładnie zweryfikuj kontrahenta przed podpisaniem umowy (sprawdź KRS, raporty finansowe, opinie)

2. Zastosuj silne zabezpieczenia (gwarancja bankowa, escrow)

3. Rozdziel płatność na etapy powiązane z konkretnymi rezultatami

4. Zastrzeż prawo do wstrzymania prac w przypadku opóźnień w płatnościach

5. Rozważ ubezpieczenie należności

‍